GLÈISA E CENTRE AGRICOL
La Certosa de Santa Maria, bastia dins lo 1173, foguet per sègles lo centre des activitats productivas de la Val Pès: dapè la glèisa lhi monges realiseron de fach resseas, fusinas e molins, organiseron las pasturas e porteron novèlas tècnicas agricolas. L’estructura d’encuèi es en estil de la tarda Renaissença: un pònt dal Sieis Cents pòrta al Pichòt Claustre, un bòt abitacion di dipendents dal monastèri. Un grands eschalier dal mesme sègle, òbra de Jovenal Boet, pòrta al claustre vertader, ariondat sus tres flancs da un lòng pòrtic sus lo qual se durbion las cèlas di religiós tenguts a la règla dal silenci.

DOAS GLÈISAS, DUI ESPIRITS
Intrar dins la frescha e vuèda glèisa dal XII sègle es coma far un saut dins lo temps, dins un monde de monges actius e silenciós. Semelha de n’en auvir lhi pas laugièrs e de n’en veire las ombras sus l’eschalier e sus la lòtja, dapè de la pintura a fresc abó la Madòna de la Misericòrdia entre Sant Brunon e Sant Joan lo Baptista, que ten un mantèl abó lo qual cuèrb dotze certosins. La Glèisa de l’Assompcion dapè, bastia dins lo XVI sègle abó la façada curiosament plaçaa vers lo riol, es per contra ben mai recerchaa e decoraa das pinturas a fresc dal Cinq Cents dal Parentan e dal flamand Joan Claret.

UN MONDE SOSTERRANH
Lhi riols e las ribièras aupencas sovent an decò trachs sosterranhs qu’an originat meravilhós fenòmens càrsics. Entre lhi mai suggestius, las Trunas de Bossea en Val Corsalha, entè lo riol sosterranh a creat un complicat sistèma de galerias e salons lòng quarque quilòmetro e fons centenas de metres. Lo lac d’Ernestina, la galeria des Meravilhas, lo salon Garèl lòng 110 metres e aut 45, lo salon dal Temple entè se passon concerts, gòrjas, estalactitas e estalagmitas creon un vertader monde sosterranh. En Val Maudanha se tròbon las trunas dal Caudan, laberint a quatre nivèls sobrepausats de galerias; es en Val Pès lo Pis, sifon sosterranh qu’eslança dins lo vuèd un espectacular riol d’aiga de 30 metres.