LO DON DE CARL MANH
Nais dins lo 804 coma ermitatge benesetin dependent da l’abaïa d’Aniana: una simpla cèla comandaa da Guilhèm d’Aurenja, comte d’Aquitània, parent e conselhièr de Carl Manh. Devenarè abaïa al començament dal X sègle, e coneissarè un esvilup ràpide mercés son fondator, mas decò mercés la preséncia d’una preciosa reliquia: una escalha de la Sant Crotz, don de Carl Manh, que tira lhi pelerins en viatge vers Sant Jaco de Compostèla. Esquasi totalament arbastits dins lo sègle XI da l’abat Pèire I, glèisa e monastier prenon la forma qu’an encuèi e devenon un famós luec de meditacion per lhi nòbles dal Lengadòc, que i van drant de partir per las Crosadas en Tèrra Santa. L’abaïa es richa fins al XV sègle, quora sias renditas son talhaas per favorisar l’episcopat. La decadéncia se fai mai evidenta abó las guèrras de religion: dins lo 1569 glèisa e monastier son passats al sac da lhi Ugonòts. Malgrat lhi esfòrç d’arprener la vida monàstica dins lo XVII sègle abó lhi benesetins de Sant Maure, l’abaïa s’arpilharè pus e quora al temps de la Revolucion Francèsa sarè vendua demorarè gaire de son passat esplendor.

UN CLAUSTRE APILHAT
A travèrs un meravilhós portal qu’arsòna lhi arcs de trionfe romans òm intra dins la sevèra navada de l’XI sègle. Àbsida e crosièr, un pauc mai recents, gardon lo preciós Reliquiari de Sant Guilhèm e aquel abó l’escalha de la Santa Crotz. Sot l’àbsida lhi a una cripta, solet reste de la premiera glèisa pre-romànica. Richa la decoracion de fòra sus àbsidas e absidiòlas. Lo claustre, un bòt a dui nivèls, a passat las ofensas dal temps. N’en demoron dui cants, abó bèlas arcadas romànicas. Quarqu’un di siei trumèls e chapitèls esculturats es encuèi dins lo Cloisters Museum de New York.

RENONCIAR A LAS GLORIAS DAL MONDE
Natura, art, istòria e legènda se son reunias a l’entorn d’aquesta abaïa, segurament una des mai bèlas dal Lengadòc. Lo luec era sarvatge e isolat quora foguet chausit da Guilhèm d’Aurenja per passar siei darriers jorns en isolament e preguièra. Nòble e guerrièr, qu’avia legendariament ganhat revoltós Gascons e invasors Sarrasins, Guilhèm avia alora 48 ans e avia tastat totas las glòrias mondanas. Òm di que laisset tot devastat da la dolor per la mòrt de la frema ben aimaa, Oriabel. Mas decisions parelh eron pas raras dins aquel temps : a Sant Miquèl de Cuxà, abaïa ai pè di Pireneus dal Rossilhon, repausa Pietro Orseolo, que foguet «doge» de Venecia e laisset onors e richessas per se far ermita.