UN FAR DE L’ETAT MESANA EN EUROPA
Per mai que mila ans luec d’eleccion di monges, Sant Miquèl de Cuxà garda decò dins son arquitectura las peaas d’un prestigiós passat que se faset comun a tota l’Europa mesjornala. Ja dins lo 900 una pichòta comunitat de monges se placet aicì, dins una glèisa dediaa a Sant Miquèl, e sot la direccion de l’arquipreire d’Urgel Protasi bastisseron un monastier. Abó la proteccion di Comtes de Cerdanha, l’abaïa creisset rapidament e comencet una política dubèrta sus lo monde de fòra qu’era excepcionala per aquel temps: lhi contactes anavon da Roma a Reims, da Venecia a Tolosa, e Cuxà tiret nombrós personatges importants, coma lo monge Gerbert d’Aurilhac, lo mai grand sabent dal temps, destinat a devenir Papa de l’an Mila abó lo nom de Silvestre II. Un “doge” de Venecia ciernarè de passar aicì lhi darriers ans de sa vida. Un di mai grands abats de Cuxà, Oliba, filh d’un comte de Cerdanha, foguet a l’orígina de la “Treva de Diu”, una prepausa que volia contenir las violéncias e l’arbitri dal temps: son exemple sarè arpilhat dins tota l’Europa. L’abat Oliba foguet decò un grand constructor e participet a la difusion en Catalonha de l’arquitectura lombarda. Après lo XIII sègle comença per l’abaïa la decadéncia que trucharè son ponch mai bas abó la Revolucion Francèsa. Dins lo 1783, Sant Miquèl es passaa al sac, après vendua a l’enchant e transformaa en sèti industrial: sias pèiras mai bèlas son adobraas coma material da construccion, chapitèls e colonas esclapats o perduts. Una parta importanta dal claustre se tròba encuèi dins un museu de New York. La vida recomença a Cuxà dins lo 1919, drant mercés lhi monges benesetins de Fontfreja, après abó un grop de benesetins dal monastier catalan de Montserrat, que tenon encara encuèi l’edifici e la campanha a l’entorn. Restauraa en granda part decò mercés l’intervencion dal grand violoncelista Pablo Casals, l’anciana abaïa es mai un ponch de rescontre internacional: se passon aicì lo Festenal musical dediat a Casals e nombrosas jornaas d’estudi.

DINS LO SEN DE MARIA
Dins l’edifici d’encuèi es encara ben visibla una part de la glèisa pre-romànica bastia da l’Abat Garin a la meitat dal X sègle: característics son lhi arcs a fèr de caval, de tradiccion visigòta. Retruchaa e agrandia da l’Abat Oliba entre 1008 e 1040, la glèisa romànica era formaa da un deambulatòri cairat a l’entorn de l’autar e nombrosas àbsidas: n’en demora masque una. S’ajonteron après un còrps occidental abó un vestibul e doas glèisas sobrepausaas. Aquela sosterranha, a cripta, era dediaa a la maternitat de Maria e facha a baga a l’entorn d’un trumèl central. Era lo “pesebre”, la grèpia, entè naisset lo Pichòt Jesus. La sobremontava la chapèla de la Trinitat, encuèi despareissua. Oliba ajontet a l’ensemp dui grands cloquiers en estil lombard, auts 40 metres: n’en demora masque un. Lo claustre dal XII sègle, bèla si mutilat dai pilhatges, presenta encara meravilhós chapitèls esculturats a motius profans de peaa orientala. Es estat mai bastit en granda part e forma un ensemp de granda armonia.

ISTÒRIA D’UN “DOGE” VENICIAN
Mai que mila ans son passats dempuèi lo retorn de Garin, abat de Cuxà, da un viatge en Itàlia. Era companhat da un bel grop: son vielh amís Pietro Orseolo, “dòge” de Venecia, lhi dui nòbles venicians Giovanni Grondonigo e Giovanni Morosini, Sant Marin e Sant Romualde de Ravena, fondator de l’òrdre Camaldolés. En se laissant dreire luxe e poder, aquesti òmes avion sobrat dui mila quilòmetros per arribar dins un luec perdut di Pireneus e cerchar aicì lo chamin dal sauvament. Romualde s’en anet per continuar sa mission terrena, mas un d’aquesti restet aicì: Pietro Orseolo, que passet siei darriers ans dins un ermitatge dapè l’abaïa e muret dins lo 988. Aquel que foguet “doge” de Venecia repausa dins lo claustre silenciós e sa simpla tomba semelha demandar ai passants la valor des glòrias mondanas.