UN SANT ARISTOCRÀTIC
S’auça dins lo còr de la verda campanha dal Lauragés aquesta abaïa benesetinaa, fondaa dins lo sègle VIII coma aquelas de Lagrassa e Sant Ilàri. Ma son moment de glòria arribarè a l’entorn de l’an Mila, quora un nòbil jove de Tolosa, Bèrenger, devenarè monge de Sant Papol per viure aicì asceticament e murir dins lo 1093. Sus sa tomba veneraa se passon nombrós miracles, que tiron una partia de pelerins. La glèisa abadiala ven bastia dins lo XII sègle: òm pòl encara veire las àbsidas. Lo claustre, per contra, es de la seconda meitat dal XIII. Lo destin de Sant Papol chambia dins lo 1317, quora Joan XXII, un papa francés, transforma lo monastier en sèti episcopal, entè passarèn 34 evescos (nombrós florentins) fins a la Revolucion dal 1789. Laissaa lo sèti episcopal, resta activa masque la glèisa, passaa da catedrala a simpla paroquiala. Coma per nombrós autres monuments de l’Etat Mesana, es lo sègle XIX a descurbir mai Sant Papol e a n’en promòure lo restaure.

LO MAGISTRE DE CABESTANH: UN EXPRESSIONISTA MEDIEVAL
Sègles d’aut e bas an senhat de retruchaments frequents aqueste monastier devengut sèti de l’evesco, n’en fasent un ensemp variat mas agradiu. Lo plan conventual benesetin es encara perfiechament visible dins sa dispausicion a l’entorn dal claustre: entre las arcadas romanas que pòjon sus chapitèls esculturats e colonas beissonaas òm retròba una patz que va al de lai di sègles. Dins la glèisa, la part mai anciana es aquela absidiala. Lo cabèç (doas travadas romanas) se duerb sus las àbsidas pichòtas a travèrs arcs decorats da esculturas abó figuras d’òmes en preguièra. De fòra, l’àbsida presenta esculturas meravilhosas estimaas dal Magistre de Cabestanh. E a aqueste artista, benlèu monge e segurament genial, Sant Papol a dediat una exposicion permanenta, abó lhi perfiechs modèls de sias òbras mai importantas, da la Catalonha a la Toscana. Bèla si deguna es signaa, es possible las reconeisser facilament, perqué lo gèni a pas besonh d’escriure son nom: aquel qu’agacha lhi morres tirats, lhi argards vius, lhi gestes violents di siei personatges lo reconeissarè. Per lhi estudiós, l’anònime Magistre foguet un mat o al menc un òme abó problèmas caracterials, e segurament un vagabond. Aquel que n’en agacha l’òbra volarè, coma nosautres, anar en cercha des peaas.

ESCHAMBI MEDITERRÀNEU
Foguet un cas isolat, lo genial magistre de Cabestanh que trabalhet la pèira da la Catalonha a la Toscana? Segurament no: lhi eschambis entre Catalonha, Occitania e Itàlia fogueron totjorn frequents. Sant Papol es testimòni abó un bòn nombre d’evescos de Florença dins lo XVI sègle: da Bernardo Salviati a Alessandro de’Bardi. Un sègle après, arribet lo genial Pèire Paul Riquet, que progectet e faset realisar lo Canal dal Mesjorn (encuèi retengut da l’UNESCO meravilha culturala). Ele venia da la familha florentina di Richetti, exiliaa ai temps de Dante. E ben drant, a l’entorn de l’an Mila, i fogueron lhi Magistres Lombards, que porteron aicì las premieras meravilhosas nòtas de l’art romànica. Coma i fogueron barons d’erètics, càtars e vaudés, que d’aicì s’escaperon per trobar refugi o endoctrinament en Itàlia: perqué eron en Itàlia las principalas glèisas càtaras, e son encara en Itàlia (dins las Valadas Occitanas dal Piemont) lhi Vaudés escapats a las persecucions en França. E encara: da lhi artisans de Carrara, que dempuèi sègles trabalhon lo marbre dal Lengadòc, al grand René Nelli, poeta e autor d’ensags, que fondet lo Centre d’Estudis Càtars de Carcassona. Nelli es nom de Toscana: un pechet de l’escrivaire, expèrte de marbres, venet aicì per bastir la glèisa de Lorda. Donc lhi eschambis fogueron totjorn orisontals, es a dir entre est e oèst sus la Mediterrànea, fins que una “causa” sonaa Modernitat pareisset, e faset ganhar las relacions Nòrd-sud: lo concèpte d’eschambi laisset parelh plaça a quarqueren que sentia de colonial.