POTENTA COMA UN RENH
Plaçaa ai bòrds des Corbièras, sus la riba de l’Orbieu, la premiera abaïa benesetina naisset a la fin dal sègle VIII. Sot lhi carolingians obtenguet nombrosas donacions e s’agrandisset en devenent una des mai importantas de la region entre IX e XI sègle: entre siei bens mai que cent glèisas e detz monastiers, sus un airal qu’anava da Albi a Saragòça. Après la Crosada contra lhi Albigés entè Lagrassa aguet sovent granda importança política, l’abaïa visquet son moment mai aut vers la fin dal sègle VIII, abó l’Abat Auger de Gogenx, que la faset agrandir. Lo destin de Lagrassa, après un moment de decadéncia, torna a montar dins lo XVII sègle, quora l’abaïa ven afilhaa a la congregacion de Sant Maure. S’ajonton Donc un novèl claustre e autres edificis conventuals. Après, una novèla e lònja calaa fins a la Revolucion Francesa, quora l’abaïa es vendua en doas parts. Aquesta division demora encara: una meitat es de la Comuna, l’autra d’un privat.

DA CHAPÈLA A BASTION
La part mai anciana de Lagrassa es una tor pre-romànica plaçaa dapè lo dormitòri di monges: característics dal temps lhi arcs a fèr de caval. De la glèisa romànica (XI sègle) resta part dal crosièr, abó tres absidiòlas decoraas da arquets lombards. L’etat dal grand abat Gogenx (XIII sègle) a laissat per contra: la chapèla abadiala (da veire bèlas pinturas abó l’àrbol de Jessé e lo Jutjamen Darrier), l’immense dormitòri di monges (600 metres cairats!) da la vòuta sostengua da una seria armoniosa d’arcs augivals, e la glèisa, abó una granda navada centrala e doas lateralas, bastia entè un bòt era la glèisa carolingia. Dal XIV sègle son las fortificacions, bastias al temps de la Guèrra di Cent Ans, visiblas en part. La tor monumentala, que servia sia da cloquier que da fortessa, foguet ajontaa dins lo XVI sègle.

ARTISANS E ARTISTAS
Pausat sus l’autra riba de l’Orbieu, lo graciós vilatge de Lagrassa creisset dins lhi sègles a l’entorn de la granda abaïa. Encara encuèi garda nombrós restes de sa lònja istòria, coma un pònt a arc dal XII sègle, qu’un bòt era enrichit da doas tors. Nombrosas bèlas façadas de maisons civilas remonton al XIV sègle, coma lo merchat cubèrt e part des fortificacions e la Tor de Plasença. Abó son preciós capital d’istòria e beltat, Lagrassa a esvilupat dins lhi darriers ans lo caràcter de vilatge d’artistas: botigas e galerias se son fachas totjorn mai nombrosas, abó una ofèrta richa e variaa, sovent d’auta qualitat. Una renaissença floria e alègra, que dona ai vielhs murs e ai carrobis endurmits una vida novèla, cosmopolita e un pauc “bohèmienne”.