LO PÒRT DE SANT LOÍS
Al començament dal XII sègle lo pichòt renh de França avia pas encara un’esboch sus la Mediterrànea: Loís IX penset donc de fondar un pòrt “real” per ren dependre de Marselha o Sant Gèli dins las expediccions en Tèrra Santa, mas decò per participar directament ai profictes derivats dal comerci per mar. Lo Rei crompa donc dins lo 1240 dai monges de Psalmody un grand territòri sanhós, entè naissarè Aigas Mòrtas. Pauc après son bastias la Tor de Constancia, la vila abó plan a escaquièr e lhi grands muralhons. Especials avantatges fiscals tiron una granda popolacion d’artisans, comerciant e banquièrs. Ja dins lo 1248 Loís IX adòbra lo pòrt d’Aigas Mòrtas per lançar sa novèla Crosada, abó la benediccion de la glèisa de la vila. L’expediccion sarè un disastre e lo Rei mesme sarè emprisonat en Egipte e laissat libre après lo pagament d’un rescat. Dins lo 1270, novèla expediccion: aqueste bòt Rei Loís tornarè pas, mòrt de pèst a Tunisi. Lo pòrt d’Aigas Mòrtas continua a prosperar fins a la meitat dal XIV sègle quora l’ensablament progressiu la separarè da la mar. Dins la guèrra di Cent Ans e las guèrras de religion la vila es teatre de duras batalhas, mas siei muralhons resiston e continuon a s’auçar dins la plana.

BASTIONS ENTRE LAS SANHAS
Las fortificacions de la vila, perfiechament gardaas e arribaas fins al jorn d’encuèi, son un meravilhós exemple d’arquitectura militara de l’Etat Mesana. Lònjas 1.634 metres presenton bèlas tors e grandas pòrtas. Bastias entre 1239 e 1280, ariondon tota la vila e lhi donon l’aspècte d’un luec restat fòra dal temps. La tor de Constancia (dal nom de la frema de Loís IX) es un gigant bastion redond, abó murs espés 6 metres. Dins lhi sègles, foguet sovent adobraa coma prison, sobretot per enclaure lhi Protestants dins las guèrras de religion. Interessanta decò la glèisa de Nòstra Dama di Sablons, dins lo centre de la vila. Es en estil gòtic primitiu e estona per las linhas simplas e estilosas e l’esquasi totala abséncia de decoracions. Dins aquesta glèisa lhi Crosats venion a far benesir lors missions en Tèrra Santa. Lausas de marbre plaçaas a l’intrada e una estatua de Loís IX n’en son la pròva. Curiosas mas bèlas dins aquel ambient clar e sevèr las verrièras coloraas de l’artista dal Nòu Cents Claude Villat.

CROSATS E TÈRRA SANTA
Vertader monument a la Guèrra Santa, Aigas Mòrtas agacha encara la mar, al de lai de la quala per lhi Crosats tot era possible: lo Paradís, la richessa, la glòria, o benlèu masque la mòrt. A l’entorn de la plaça entè l’estatua de Sant Loís survelha encara las operacions, lo comerci es viu coma lhi a sèt sègles. Lhi toristas, tirats da l’estonanta beltat dal luec, an pilhat la plaça di Crosats. Las entrepresas d’aquesti en Tèrra Santa doneron a la vila prestigi e richessa: dins aquestas occasion, e sobretot per lhi pelerins, òm inventet lo pechet de la carta de crédit.