ENTRE LHI MAI RICS DE CATALONHA
Dins lo IX sègle sus la montanha de Ròdes apareis una cèla d’ermitas per la quala se disputon lhi monastiers de Sant Esteve de Banhòles e Sant Policarpe de Razés. Aqueste pichòt monastier deven abaïa mercés las richas donaccions d’un nòble de la region, sonat Tassi. Son filh Hildesind sarè son premier abat. A la fin dal sègle XI lo monastier, dediat a Sant Pèire, es un di mai rics de la Catalonha. Dins aquel temps lo papa lhi dona un grand privilègi: dins lhi ans dal Giubilèu lhi fidèls qu’anarèn a Sant Pèire aurèn lhi mesmes beneficis espirituals prevists per lo romeatge a Roma. Lhi sègle X, XI e XII son d’òr per lo monastier, qu’agrandís sa glèisa e bastís dui claustres abó lhi edificis monàstics a l’entorn. Dempuèi lo sègle XV comença una decadéncia espirituala, mas son bastits lo Palais abadial e l’ostalaria di pelerins. Las guèrras entre Espanha e França son desastrosas per lo monastier, que ven pilhat dai Francés dins lo 1708. Entre lhi nombrós objèctes preciós raubats, decò la famosa Bibla de Ròda, encuèi a la Bibliotèca Nacionala de París. Dins lo 1795 lhi edificis monàstics son brusats. Abandonat e en roïna, es estat restaurat dins lhi darriers ans.

UN ESTIL MODÈRNE E MAESTÓS
La glèisa abadiala es l’element mai interessant. Començaa dins la seconda meitat dal X sègle, foguet acabaa al començament de l’XI. Es remarcabla sobretot per l’originalitat de l’estructura, que la rend diferenta da totas las glèisas de son temps, e per la qualitat des esculturas di chapitèls, remontants a las oríginas dal romànic. La navada centrala dona un sens de granda elevaccion sobretot mercés las colonas sobrepausaas plaçaas a l’entorn di trumèls, sus modèl de l’ancianitat clàssica. Lo deambulatòri arcaïc a l’entorn dal cabèç es lo mai ancian de Catalonha e foguet una granda novetat per aquel temps. Sot, una cripta a corredor arionda lo muralhon d’un potz que tenia las reliquias. Darrierament es estat retrobat l’ancian claustre, ben gardat, abó traças de pinturas a fresc. Remonta a la fin dal X sègle e es un di rares exemples dal temps. Dins lo XII sègle un novèl claustre foguet bastit sobre lo vielh. Encuèi restaurat, n’en demoron masque de tòcs perqué granda part de lhi elements esculturats originals son estats destruchs o raubats. A nòrd resta l’ancian refectòri cubèrt da una vòuta augivala. A oèst s’auçon lo cloquier en estil lombard e la Tor de l’Omatge (XIV sègle), armoniosament contrapausaa.

PENDUA ENTRE CÈL E MAR
Estachat a la montanha, sus la broa orientala di Pireneus, l’edifici dòmina da 500 metres lo Golf dal Leon e semelha una granda fortessa ponchua de tors e murs merlat. Tot era estat pensat per resistre ai piratas qu’arribavon da la mar. Soslinha l’idèa d’una fortessa lo chastèl feudal de Verdera, plaçat 100 metres de sobre. Da aqueste luec meravilhós l’argard se perd da Narbona al Cap Creu, quora l’aura dal nòrd neteja l’orisont. Una partia de legèndas son liaas a aqueste luec. Òm di d’un famós temple de Venus, bastit entè lhi Pireneus rescontron la mar, e sus lo qual saria estat realisat lo temple cristian dediat a Sant Pèire. Dins una autra legènda Sant Paul, premier evesco de Narbona, saria viscut da ermita dins la truna sot la glèisa, dapè una sorsa encara activa. E una tersena conta que la barca sus la quala lhi Romans avion plaçaas las reliquias de Sant Pèire quora la vila era menaçaa dai pagans, saria arribaa misteriosament fins al pòrt de Armen Rodas , ai pè de la montanha. Las reliquias sarion estaas estremaas da tres religiós que las avion portaas pròpi dins la truna entè Sant Paul s’era refujat coma ermita. Pr’aquò lo monastier saria estat sacrat a Sant Pèire, en devenent per sègles luec de pelerinatge e preguièra.