LA PREMIERA GRAMÀTICA OCCITANA
La pichòta vila agricola e industriala de Besalu es plaçaa sus lo chamin entre Figueres e Olot. Dins l’Etat Mesana, foguet capitala d’un potent comtat qu’anava fins a las Corbièras (encuèi dins lo Despartament francés de l’Auda). Naisset aicì un famós trobador, Ramon Vidal, autor de nombrosas òbras de poesia e d’aquela qu’es retengua la premiera gramàtica en lenga romana, un tractat en occitan sonat “Regles o las rasons de trobar”. Dins aquel temps son bastias bèlas maisons nobiliaras, nombrosas glèisas, un monastier benesetin e la vila es ariondaa da muralhas. Coma chasque vila de comerci, avia son quartier ebrèu, sonat lo Call. Òm i arribava a travèrs un aut pònt campat entre las doas ribas de la Fluvia. Besalu visquet un moment trubulat dins lo XVII sègle, abó las guèrras de França, e après un sègle passet sot l’invasion e lo pilhatge des exercits de Napoleon. A la fin dal XIX sègle, abó l’industrializacion, l’economia s’arpilha e encuèi Besalu es una vila industriala e agricola qu’a sabut gardar son patrimòni arquitectònic.

UN PÒNT E UNA ABADIALA
Lo monument mai espectacular de Besalu es segurament lo Pònt Vielh sus la Fluvia. Bastit drant dal 1075, es estat sovent menaçat da las inondacions, e bombardat dins la guèrra civila espanhòla foguet mai bastit coma l’oríginal. Sias cinq arcadas augivalas passon la ribièra abó un angle ben grand que permet de n’en preciar lo gaubi. Sos estaas gardaas decò las fortificacions, plaçaas sobre lo trumèl central e a oèst, dal cant de la vila. Sobrat lo pònt, òm intra dins lo Call ebrèu, entè se trobava la sinagòga, de la quala demora masque la mikwé , un di rars banhs rituals de l’Etat Mesana arribats al jorn d’encuèi. Remarcabla la Plaça Major, abó siei palais romànics (Casa dels Arcs), gòtics (Curia Reial) o dal XVI-XVII sègle (Casa de la Vila). Autras bèlas maisons nobiliaras dins las carrièras vesinas: Can Cambo e Casa Llaudès, romànica. Mas romànica es sobretot l’abadiala de Sant Pèire, glèisa d’un monastier benesetin fondat dins lo 997 e actiu fins al 1835. Tres simplas navadas sostenguas da grós trumèls se duerbon sus un crosièr bas. Lo cabèç es ariondat da un deambulatòri, sus l’exemple des àbsidas romànicas de França. Lhi grands chapitèls que sostenon la colonada circulara an esculturas meravilhosas damnejaas da un encendi. De fòra, cabèç, deambulatòri e absidiòlas semelhon unias dins una immènsa àbsida. Pas da luenh, dins lo centre de la vila, la glèisa romànica de Sant Vincent se presenta armoniosa e garda un bèl portal sus lo cant sud.

LO RENH DE L’ALABASTRE
Es ren possible visitar Besalu sensa se promenar sus las colinas que l’ariondon a nòrd, ai pè dal Massís de la Maire de Diu dal Mont, cubèrtas da una richa vegetacion mediterrànea. Òm descuerbarè grandas e richas granjas, bastias dins lo XVIII sègle, per arribar fins a las gavas d’alabastre de Beuda, las mai grandas d’Espanha. D’aicì ven la pèira que, talhaa en lausas finas, dona las verrièras qu’avivon de clar mòrbid una partia de glèisas catalanas. Dins lo villatge de Beuda òm pòl visitar la glèisa romànica de Sant Feliu, a tres navadas e tripla àbsida, abó un interessant portal. Dins lo bòsc pas luenh òm descuerbarè l’ancian priorat benesetin de Sant Sepulcre, que dependia da l’abaïa de Lagrassa, en Lengadòc. Decò aicì una tripla navada plena de gaubi sot un cubèrt a dobla penta e una àbsida perdua dins la perfumaa vegetacion de l’airal.