LO PRINCE EVESCO D’ANDÒRA
La vila romana d’Urgell era naissua en orígina sus la colina de Castellciutat que dòmina la granda valada des ribièras Segre e Vallira, brodaa a nòrd da una imponenta cheina de montanhas. Sèti episcopal dins lo V sègle, foguet destrucha dai Mòrs dins lo VIII sègle per s’arpilhar abó la conquista carolingia quora devenet sèti d’un grand comtat. Dins l’Etat Mesana la vila laissa la colina e s’eslarja dins la plana, a l’entorn de la catedrala: son evesco deven un personatge potent a nivèl civil e religiós. Dempuèi lo sègle XI partatja lo govèrn d’Andòra abó lo comte de Castellbo e après abó l’eretge, lo comte de Foix. Encuèi es encara prince-evesco d’Andòra, solet prelat al monde a aver gardat un títol e una foncion tipicament medievals.

UN ARQUITÈCTE VENGUT DA LA LOMBARDIA
La catedrala de Santa Maria dal sèti, (dal latin sedes , sèti episcopal) foguet començaa dins lo 1120 e es òbra de Raimond lo Lombard qu’arprenet lo cantièr dins lo 1175. Es un bèl edifici a tres navadas abó vòuta en brèç sus arquivòutas per la navada centrala, e vòutas en brèç trencat per aquelas lateralas. Un crosièr ben lòng vai da nòrd a sud: sus la crosièra s’auça una copòla. Quatre absidiòlas son artalhaas dins lo mur oriental, mas masque l’àbsida es visibla. Doas tors pas acabaas s’auçon ai cants dal crosièr. Maestós lo cabèç, entè la galeria traforaa d’inspiraccion italiana que sobremonta l’àbsida dona leugieretat. La mesma galeria se retròba dedins, dins lo crosièr. L’Itàlia dal Nòrd, d’entè esquasi segurament venia l’arquitècte Lombard, a decò inspirat l’arquitectura de la façada est. A sud de la glèisa se duerb lo bèl claustre romànic abó colonas e chapitèls de frejal. A un canton se tròba la glèisa de Sant Michel (un bòt Sant Pèire), que remonta al premier romànic. D’aicì òm intra al Museu diocesan que garda una richa colleccion d’objèctes d’art, dal X sègle al baròc. Remarcable sobretot un preciós Beatus , manuscrich mossaràbic dal X sègle.

TRAÇAS D’ANCIANAS ERESIAS
Lo grop episcopal d’Urgell es segurament un di mai bèls de la Catalonha romànica. Mas chal decò descurbir la vila que l’arionda e n’en sortir per truchar, sus lo chamin d’Andòra, lo bord d’Anserall e admirar Sant Saturnin de Tabernòles. Dins aqueste ancian monastier visquet Felix d’Urgell, qu’ai temps de Carl Manh difondet dins la region l’adocianisme, una doctrina cristològica. Resta masque lo meravilhós cabèç de la glèisa bastia dins lo sègle X abó una arquitectura fondaa sus lo concèpte trinitari, en respòsta a l’eresia de Felix que butava en discussion la Trinitat. Après, sobraa Andòra, chal pujat dins las autas valadas per admirar glèisas romànicas ben gardaas, sovent enrichias da preciosas pinturas a fresc medievalas, dins un encastre natural meravilhós e esquasi vierge.