LO SECRÈT DI MAGISTRES CONSTRUCTORS
Òm pòl vertaderament parlar de secrèt quora, dins dui sègles, naisseron mila e mila glèisas en tota Europa? Lhi exemples d’aqueli «secrèts» eron denant lhi uelhs de tuchi. Totun, a fondament de l’arquitectura romànica lhi auguet de segur de coneissenças passaas abó cura e enrichias da recerchas continuas. Sovent òm parla di Magistres venguts da l’Itàlia, que aurion portat las novèlas nòrmas arquitectònicas sobretot dins l’airal entre Itàlia dal Nòrd e Catalonha. Aquesti artisans expertes son coneissuts coma Magistres Lombards o Comacins. Per Alick McLean “venion benlèu da totas las regions dal nòrd Itàlia e formavon una grop ben preparat e organisat en comunitats qu’avion ja lo caràcter des Corporacions. Las règlas de lor art eron fondaas sus coneissenças ancianas, ja emplegaas a Roma dins lo trabalh de la pèira e dins la construccion de murs. Lhi reis longobards d’Itàlia avion emplegat e estructurat aquesti artisans: dins lo 643 lo rei Ròtari abó un edicte avia enregistrat e fixat las nòrmas de la Constituccion di Magistres Lombards. Dins lo 714 lo rei Liutprand avia estabilit dins un document decò lhi còsts di diferents trabalhs”.
Quora a l’entorn de l’an Mila en Europa la situacion se faset mai establa, aquestas corporacions poleron extendre lor champ d’accion. Trobem lhi segnes de lor òbra drant en Lombardia, après en Catalonha (Ripòl o Sant Martin dau Canigo). Trabalharèn esquasi masque per la Glèisa, e sarè aquò a portar en tota Europa lors tècnicas constructivas.
Di Magistres Lombards resta quarquaren dins lo vocabolari dal Romànic: las arcadas e las bandas lombardas n’en son la pròva. Da la collaboracion entre aquesti grands artisans e lhi sabents religiós dal temps naisseron lhi edificis qu’encara encuèi polem admirar abó lors ritmes armoniós fachs de simetrias e asimetrias. Tot es ben estudiat, decò çò que pareis fortuït: si una glèisa a un as un pauc desviat, n’es pas per cas, mas per una chausia precisa d’una forma pas regolara que rende l’edifici «viu», come pilhat da un moviment turbinant que navisa aquel originari de la Creaccion.